सबिता चन्द
प्रतिनिधि सभा निर्वाचन २०८२ अन्तर्गत बाँके क्षेत्र नम्बर २ को सम्भावित मत–परिणामले यसपटकको प्रतिस्पर्धा असाधारण रूपमा रोचक र बहुआयामिक हुने संकेत गरेको छ। अनुसन्धानात्मक पोल सार्वजनिक गरिएको प्रतिशत विवरणअनुसार नेकपा (एमाले) का मो. इस्तियाक राई २२.६ प्रतिशत मतसहित अग्रस्थानमा देखिएको छ। नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीका दिपेन्द्र बिष्ट १९.७ प्रतिशतका साथ नजिकै पछ्याइरहेको छ भने नेपाली कांग्रेसका सुधान्सु कोइराला १५.९ प्रतिशत मतसहित तेस्रो स्थानमा उभिएको देखिन्छ । जसपा १०.७ प्रतिशत, रास्वपा ९.५ प्रतिशत, राप्रपा ८ प्रतिशत, उज्यालो २.४ प्रतिशत र ‘अन्य’ अन्तर्गत ११.२ प्रतिशत मत देखिएको छ। कुल मतदाता संख्या १ लाख ८ हजार २ सय ८६ रहेको यो क्षेत्रमा मतको सानो उतारचढावले पनि परिणाममा ठूलो प्रभाव पार्ने सम्भावना देखिन्छ।
यो प्रतिशत चित्र केवल अंकगणितीय तथ्य होइन; यसले बाँके–२ को बदलिँदो राजनीतिक मनोविज्ञान, मतदाताको प्राथमिकता र दलहरूबीचको शक्ति सन्तुलनलाई गहिरोसँग प्रतिबिम्बित गर्छ। एमाले २२.६ प्रतिशतसहित अग्रस्थानमा भए पनि उसले स्पष्ट बहुमतभन्दा निकै टाढा उभिएको अवस्था छ। दोस्रो स्थानको नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीको अन्तर मात्र २.९ प्रतिशत छ, जुन चुनावी अभियान, गठबन्धन वा अन्तिम चरणको ध्रुवीकरणले सजिलै उल्टिन सक्ने दूरी हो। यस्तो सानो अन्तरले यस क्षेत्रको प्रतिस्पर्धालाई ‘ओपन रेस’ बनाएको छ।
नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीको १९.७ प्रतिशत मतले देखाउँछ कि उसले आफ्नो परम्परागत आधार क्षेत्रलाई जोगाइराखेको मात्र होइन, केही नयाँ मतदातासम्म पनि प्रभाव विस्तार गरेको हुन सक्छ। यद्यपि एमालेसँगको अन्तरले उसलाई अझ सशक्त रणनीति र गठबन्धनको खोजीमा लाग्न बाध्य पार्नेछ। कांग्रेस १५.९ प्रतिशतमा सीमित देखिए पनि उसलाई बेवास्ता गर्न सकिँदैन। बाँके–२ मा कांग्रेसको संगठनात्मक संरचना, पुराना मतदाता र स्थानीय तहको प्रभाव अझै कायम छ। त्रिकोणात्मक प्रतिस्पर्धामा तेस्रो दलले अन्तिम परिणाममा निर्णायक मोड दिन सक्ने इतिहास यहाँ पनि दोहोरिन सक्छ।
यस परिणामको सबैभन्दा रोचक पक्ष भनेको साना दल र ‘अन्य’ समूहको उल्लेखनीय उपस्थिति हो। जसपा १०.७ प्रतिशत र रास्वपा ९.५ प्रतिशतमा देखिनु सामान्य तथ्य होइन। यी दुई दलको संयुक्त मत २० प्रतिशतभन्दा माथि पुग्छ, जुन पहिलो स्थानको एमालेभन्दा मात्र केही कम हो। यसले स्पष्ट संकेत गर्छ कि मतदाता परम्परागत दुई–तीन ठूला दलभन्दा बाहिर विकल्प खोजिरहेका छन्। विशेषतः युवा मतदाता र शहरी चेतनशील वर्गले नयाँ राजनीतिक शक्ति वा वैकल्पिक एजेन्डालाई समर्थन गरिरहेको सम्भावना बलियो देखिन्छ।
राप्रपाको ८ प्रतिशत मतले पनि सानो तर स्थिर आधार रहेको देखाउँछ। विचारधारात्मक रूपमा फरक भए पनि राप्रपाको मत अन्तिम समीकरणमा निर्णायक बन्न सक्छ। उज्यालोको २.४ प्रतिशत मत सानो देखिए पनि कडा प्रतिस्पर्धामा यस्ता मतहरू ‘मार्जिनल गेन’ को रूपमा महत्वपूर्ण हुन्छन्। त्यसमाथि ‘अन्य’ ११.२ प्रतिशत मतले संकेत गर्छ कि स्वतन्त्र उम्मेदवार, स्थानीय प्रभावशाली व्यक्तित्व वा साना दलहरूको प्रभाव अपेक्षाभन्दा बढी हुन सक्छ।
बाँके–२ को सामाजिक बनोट विविध छ। यहाँ शहरी र ग्रामीण दुवै भूगोल, विभिन्न जातीय–सामाजिक समूह र व्यवसायिक वर्गको मिश्रण छ। यस्तो संरचनामा एकल एजेन्डाले काम गर्दैन; उम्मेदवारको व्यक्तिगत छवि, स्थानीय मुद्दाप्रतिको प्रतिबद्धता र दलको राष्ट्रिय छवि सबैले समान रूपमा प्रभाव पार्छन्। एमालेको अग्रता सम्भवतः संगठनात्मक मजबुती, स्थिरताको सन्देश र अघिल्ला कार्यकालका उपलब्धिको दाबीका कारण हुन सक्छ। तर अग्रता भनेको अन्तिम जितको ग्यारेन्टी होइन। २२.६ प्रतिशतले देखाएको कुरा के हो भने अझै झन्डै ७७ प्रतिशत मत अन्य विकल्पतर्फ गएको छ।
नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीका लागि चुनौती र अवसर दुवै छन्। चुनौती यो कि उसले आफ्नो मतलाई स्थिर राख्दै अरू दलका असन्तुष्ट मतदातालाई आकर्षित गर्नुपर्छ। अवसर यो कि एमालेसँगको अन्तर न्यून छ, जसले सही रणनीतिमा जित सम्भव बनाउँछ। कांग्रेसको अवस्था पनि त्यस्तै छ। १५.९ प्रतिशतले देखाउँछ कि उसको आधार घटेको हुन सक्छ, तर पूर्णरूपमा समाप्त भएको छैन। यदि कांग्रेसले साना दलहरूसँग सहकार्य वा सामरिक समझदारी गर्न सकेमा प्रतिस्पर्धा नयाँ मोडमा जान सक्छ।
जसपा र रास्वपाको मत प्रतिशतले देखाएको परिवर्तनको संकेतलाई गम्भीरतापूर्वक विश्लेषण गर्नुपर्छ। जसपा प्रायः पहिचान, समावेशिता र मधेस–सम्बन्धी मुद्दामा केन्द्रित रहँदै आएको छ। बाँके–२ मा उसको १०.७ प्रतिशत मतले देखाउँछ कि सामाजिक–पहिचानको राजनीति अझै सान्दर्भिक छ। रास्वपाको ९.५ प्रतिशत मतले भने वैकल्पिक, ‘एन्टी–एस्ट्याब्लिसमेन्ट’ भावनालाई प्रतिनिधित्व गर्न सक्छ। यदि यी दलहरूले आफ्नो मतलाई कुनै एक प्रमुख उम्मेदवारतर्फ मोड्ने निर्णय गरे भने अन्तिम परिणाम पूर्णतः बदलिन सक्छ।
‘अन्य’ शीर्षकअन्तर्गतको ११.२ प्रतिशत मतलाई कम आँक्न मिल्दैन। यस्ता मतहरू प्रायः स्थानीय मुद्दा, व्यक्तिगत लोकप्रियता वा विशिष्ट असन्तुष्टिको अभिव्यक्ति हुन्छन्। चुनाव नजिकिँदै जाँदा यस्ता मतदाताहरू रणनीतिक मतदानतर्फ पनि जान सक्छन्। उदाहरणका लागि, यदि उनीहरूले दुई प्रमुख दलबीच कडा प्रतिस्पर्धा देखे भने आफ्नो मत ‘हार्न नदिने’ उम्मेदवारतर्फ सार्ने सम्भावना रहन्छ। यसले अग्रस्थानमा देखिएको दललाई फाइदा पनि पुर्याउन सक्छ, वा विपक्षीको पक्षमा ध्रुवीकरण पनि हुन सक्छ।
कुल १,०८,२८६ मतदाता रहेको क्षेत्रमा मतदान प्रतिशत कति हुन्छ भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। यदि मतदान उच्च रह्यो भने साना दल र नयाँ मतदाताको प्रभाव बढ्न सक्छ। कम मतदान भएमा परम्परागत संगठन बलियो भएका दललाई लाभ हुन सक्छ। त्यसैले दलहरूको अभियान केवल मत प्रतिशतमा होइन, मतदाता परिचालनमा पनि केन्द्रित हुने निश्चित छ।
यो परिणामले गठबन्धनको सम्भावनालाई पनि उजागर गरेको छ। यदि एमाले एक्लै २२.६ प्रतिशतमा सीमित छ भने उसले बहुमतको नजिक पुग्न अन्य दलको समर्थन खोज्नुपर्ने हुन्छ। त्यस्तै, नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी र कांग्रेसले आपसी सहकार्य वा रणनीतिक समर्थनको विकल्प खोजेमा समीकरण फेरिन सक्छ। जसपा, रास्वपा र राप्रपा जस्ता दलहरू यस्ता वार्तामा ‘किङमेकर’ बन्न सक्छन्।
अन्ततः बाँके–२ को यो सम्भावित परिणामले के स्पष्ट पार्छ भने मतदाता अब एकल ध्रुवमा बाँधिएका छैनन्। उनीहरू विकल्प खोजिरहेका छन्, मुद्दा र व्यक्तित्व दुवैलाई तौलिरहेका छन्, र अन्तिम क्षणसम्म निर्णय खुला राखिरहेका छन्। एमाले अग्रस्थानमा भए पनि जित सुनिश्चित छैन। नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी र कांग्रेस अझै खेलमा छन्। साना दलहरूको भूमिका निर्णायक बन्न सक्छ।
यसरी हेर्दा बाँके–२ को चुनाव केवल प्रतिशतको प्रतिस्पर्धा होइन; यो राजनीतिक पुनर्संरचना, मतदाताको बदलिँदो चेतना र गठबन्धन–राजनीतिको परीक्षण हो। अन्तिम मतगणनासम्म परिणाम अनिश्चित रहन सक्छ, र यही अनिश्चितताले यस क्षेत्रलाई राष्ट्रिय राजनीतिको केन्द्रबिन्दु बनाएको छ। चुनावी अभियानका आगामी दिनहरूमा हुने रणनीति, सन्देश र गठबन्धनले अहिले देखिएको अंकगणितलाई पूर्णतः नयाँ दिशातर्फ मोड्न सक्ने सम्भावना उत्तिकै प्रबल छ।
